Khoảng Trống Bằng Chứng Trong Võ Thuật Việt Nam

Tệp tin mang tên "ho-so-van-dong-vien-final-v3.pdf", mười bốn trang, ngày sửa 23 giờ 41 phút, đêm trước ngày cân. Mười một trang là bảng biểu chưa điền số. Không ngày sinh. Không số trận chuyên nghiệp. Không kết quả lần cân trước. Không tên bác sĩ ký giấy khám sức khỏe. Ba trang còn lại là ảnh chụp màn hình một bảng điểm trên điện thoại, không tên ban tổ chức, không chữ ký giám định viên. Tôi nhận tệp đó từ một huấn luyện viên ở Thành phố Hồ Chí Minh, người chuẩn bị đưa ba học trò lên một sự kiện tại nhà thi đấu cấp quận. Anh gửi kèm đúng một câu: "Ban tổ chức bảo hồ sơ này là đủ." Vấn đề không nằm ở tệp PDF. Vấn đề nằm ở chỗ không ai trong phòng họp hôm đó có thể mở nguồn thứ hai để đối chiếu bất kỳ con số nào bên trong nó. BỐI CẢNH Mười năm trở lại đây, võ thuật thi đấu Việt Nam tăng trưởng theo một đường không đều nhưng liên tục. Số phòng tập mở mới ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh tăng qua từng năm. Các sự kiện quyền anh chuyên nghiệp, Muay Thai và võ thuật tổng hợp trong nước có lịch dày hơn. Một thế hệ võ sĩ Việt Nam bước ra đấu trường quốc tế, trong đó Nguyễn Trần Duy Nhất từng giành đai vô địch WBC Muay Thai thế giới và trở thành cái tên mở đường cho rất nhiều học trò phía sau. Những sự kiện võ thuật tổng hợp nội địa như LION Championship dần có lịch thi đấu đều đặn và kéo được khán giả trả tiền vào nhà thi đấu. Song song với tăng trưởng là một khối lượng thông tin không kiểm chứng được, cũng tăng theo cùng tốc độ. Mỗi trận đấu sắp diễn ra kéo theo hàng chục bài đăng về thành tích, cân nặng, tiền thưởng, mâu thuẫn cá nhân và những "hợp đồng" mà ngoài hai bên ký thì không ai từng nhìn thấy. Nguồn của gần như toàn bộ nội dung đó là ba nhóm: ban tổ chức, phòng tập, và người đại diện của võ sĩ. Cả ba nhóm đều có lợi ích trực tiếp trong việc con số được kể theo hướng có lợi cho mình. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, thứ đáng lo không phải là việc một vài tờ báo đưa tin sai. Thứ đáng lo là cấu trúc thông tin của cả một ngành được thiết kế để không thể kiểm chứng. KHÔNG CÓ CƠ QUAN NÀO GIỮ BẢN GỐC Một võ sĩ chuyên nghiệp ở Nhật Bản hay Hàn Quốc có số trận, số hiệp, kết quả từng hiệp và mọi lần cân được lưu ở một cơ sở dữ liệu mà bất kỳ nhà báo nào cũng truy cập được. Ở Việt Nam, không tồn tại một kho như vậy. Kết quả thi đấu được ghi trong bảng tính nội bộ của ban tổ chức, gửi qua nhóm chat, sau đó biến mất khi sự kiện kết thúc. Tôi đã hỏi bốn đơn vị tổ chức khác nhau về việc lưu trữ kết quả từ các mùa giải trước. Ba đơn vị trả lời rằng dữ liệu nằm trong máy cá nhân của người phụ trách truyền thông, và người đó đã nghỉ việc. Một đơn vị trả lời rằng họ lưu trên một tài khoản đám mây, nhưng tài khoản đã bị khóa vì không gia hạn thanh toán. Một ngành thể thao mà lịch sử tồn tại ở dạng tệp cá nhân thì mọi tuyên bố về thành tích đều phụ thuộc vào lòng tốt của người đang giữ tệp. DÒNG TIỀN ĐI QUA TÚI ÁO Phần lớn thù lao của võ sĩ tại các sự kiện trong nước được trả bằng tiền mặt sau khi kết thúc trận đấu, hoặc chuyển khoản cá nhân từ tài khoản của trưởng ban tổ chức. Hợp đồng, nếu có, thường chỉ một trang, ghi con số thù lao và ngày thi đấu. Phần điều khoản phạt, điều khoản chấn thương, điều khoản bản quyền hình ảnh thì không xuất hiện. Hợp đồng thường có một trang. Hợp đồng bẩn có cả một phụ lục. Phụ lục đó là nơi chứa những thứ quyết định số phận võ sĩ: trận đấu được sắp kết quả ra sao, ai chịu chi phí điều trị nếu chấn thương, tiền thưởng thắng trận được chia thế nào giữa võ sĩ và phòng tập, và tỷ lệ phần trăm mà người đại diện được hưởng. Khi võ sĩ không có phụ lục trong tay, họ chỉ biết số tiền mình nhận được, không biết số tiền mình đáng được nhận. Tôi đã từng dựng lại dòng tiền của một sự kiện nhỏ ở miền Trung bằng cách đối chiếu sao kê của một nhà tài trợ với danh sách võ sĩ xuất trận. Có mười hai võ sĩ trên bảng quảng cáo. Có chín người được trả. Ba người còn lại nhận lời hứa bằng miệng và một suất đánh trận tiếp theo. Ba năm theo đuổi các vụ nợ lương trong thể thao chuyên nghiệp, tôi học được một điều: chứng cứ không nằm ở lời khai, nó nằm ở giao dịch. HỒ SƠ Y TẾ KHÔNG THUỘC VỀ AI Trước mỗi sự kiện, võ sĩ được khám sức khỏe tại một cơ sở y tế do ban tổ chức chỉ định. Kết quả khám được gửi trực tiếp cho ban tổ chức, không gửi cho võ sĩ, không gửi cho phòng tập. Bản gốc nằm lại trong hồ sơ nội bộ. Võ sĩ biết mình đủ điều kiện thi đấu vì được thông báo miệng. Nghĩa là trong tay võ sĩ không có bằng chứng nào về tình trạng sức khỏe của chính mình tại thời điểm họ bước lên võ đài. Khi một sự cố xảy ra, không ai có thể chứng minh mình đã được khám, khám ở đâu, bác sĩ nào đọc kết quả. Phòng xét nghiệm không biết tên cầu thủ. Đó là lý do tôi tin chúng. Nguyên tắc đó đến từ công việc điều tra của tôi nhiều năm trước, khi tôi đối chiếu ba mẫu xét nghiệm của cùng một vận động viên trong ba thời điểm khác nhau. Hai mẫu đầu sạch. Mẫu thứ ba lệch. Mẫu nước tiểu thứ ba cho thấy điều mà hai mẫu đầu không dám nói. Ở Việt Nam, phần lớn các môn võ thi đấu chuyên nghiệp không có hệ thống lấy mẫu định kỳ và không có bên thứ ba độc lập nào công bố kết quả. Không có mẫu nào cả, nghĩa là không có mẫu thứ ba nào cả. BẢNG ĐIỂM KHÔNG ĐƯỢC CÔNG BỐ Trọng tài chấm điểm trên phiếu giấy. Sau trận, phiếu được thu về, ban tổ chức công bố người thắng bằng loa. Con số cụ thể của từng giám định viên theo từng hiệp không được công bố, không được lưu, không được đối chiếu. Sân vận động sạch bóng. Phòng thay đồ thì không. Trong một hệ thống như vậy, tranh cãi về kết quả không thể giải quyết bằng dữ liệu, mà bằng uy tín của người ngồi trên khán đài và của người phát biểu sau trận. Không gian phán đoán chủ quan trong chấm điểm võ thuật vốn đã rộng. Khi bảng điểm không được công bố, khoảng không đó trở thành một vùng tối hoàn toàn, nơi không có cách nào phân biệt giữa sai sót nghề nghiệp và thỏa thuận trước. Tôi đã xem lại băng ghi hình một trận đấu tay găng bốn hiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh cùng một trọng tài đã nghỉ hưu. Ông chấm lại từng hiệp và cho ra kết quả hòa. Kết quả công bố hôm đó là thắng áp đảo. Không ai có thể chứng minh điều gì, kể cả ông, vì phiếu gốc đã bị hủy theo quy trình. METADATA LÀ NHÂN CHỨNG DUY NHẤT Khi không có kho dữ liệu, nhà báo buộc phải đọc những thứ mà người ta không nghĩ là bằng chứng. Ngày tạo và ngày sửa tệp. Phiên bản ghi trong tên tệp. Ảnh chụp màn hình không có thanh tiêu đề. Thứ tự thời gian của tin nhắn trong một nhóm chat. Tên tệp "final-v3" cho biết có hai phiên bản trước đó được chỉnh sửa bởi ít nhất một người khác ngoài người gửi. Ngày sửa lúc 23 giờ 41 phút đêm trước ngày cân cho biết thay đổi cuối cùng được thực hiện trong khoảng thời gian không có cơ sở khám sức khỏe nào mở cửa. Đó là một suy luận, không phải một kết luận. Nhưng nó đủ để tôi đặt câu hỏi tiếp theo. Hồ sơ doping nằm trong ổ cứng cũ của trợ lý huấn luyện viên. Ngày sửa: đêm trước trận đấu loại. Câu đó không phải là một cáo buộc. Nó là mô tả về việc bằng chứng trong ngành này thường tồn tại ở dạng nào: nằm trong thiết bị cá nhân của một người không có nghĩa vụ bảo quản. PHẦN HỢP LÝ CỦA PHÍA BÊN KIA Có một lập luận chính đáng cần được nêu ra, và nó không phải là lập luận của những người muốn giữ mọi thứ mờ ám. Phần lớn ban tổ chức võ thuật trong nước vận hành với ngân sách rất mỏng. Một đơn vị tổ chức ba sự kiện mỗi năm, thu tiền vé và tài trợ vừa đủ trả mặt bằng, dàn âm thanh, trọng tài và thù lao võ sĩ, thì việc xây dựng một hệ thống lưu trữ đạt chuẩn là một khoản chi không có doanh thu tương ứng. Yêu cầu họ minh bạch toàn bộ có thể dẫn tới kết quả ngược: chi phí hành chính tăng, số sự kiện giảm, và số trận mà võ sĩ có thể kiếm tiền cũng giảm theo. Bên cạnh đó, dữ liệu y tế là dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Một võ sĩ từng dương tính với một chất nào đó trong quá khứ, hoặc có tiền sử chấn thương não, có quyền không muốn thông tin ấy nằm vĩnh viễn trên internet. Việc công khai hóa toàn bộ hồ sơ y tế mà không có cơ chế bảo vệ có thể khiến chính những người yếu thế nhất trong ngành bị tổn thương nặng nhất. Và còn một cơ chế kiểm chứng khác đang vận hành, dù không chính thức. Cộng đồng võ thuật Việt Nam nhỏ. Một huấn luyện viên sắp xếp trận đấu bất công sẽ mất học trò trong vòng một mùa giải. Một ban tổ chức quỵt tiền sẽ không mời được võ sĩ cho sự kiện sau. Danh tiếng, trong một thị trường nhỏ và tập trung về mặt địa lý, chính là một dạng sổ đăng ký phi tập trung. Vấn đề của cơ chế đó là nó chỉ hiệu quả trong phạm vi vài trăm người biết nhau. Khi một võ sĩ Việt Nam ký hợp đồng ra nước ngoài, khi tiền tài trợ đến từ một công ty không nằm trong cộng đồng đó, khi một sự cố y tế xảy ra và cần phân xử trước pháp luật, mạng lưới danh tiếng không còn giá trị. Cần một thứ khác. Một thứ khác không nhất thiết phải là một hệ thống lớn. Nó có thể bắt đầu bằng việc công bố bảng điểm của từng giám định viên sau mỗi trận, một tệp duy nhất, đăng công khai. Nó có thể là việc trả cho võ sĩ một bản sao giấy khám sức khỏe của chính mình. Không tốn kém. Không cần luật mới. Chỉ cần một quyết định. Suy cho cùng, một võ sĩ không thể bảo vệ sự nghiệp của mình bằng một con số mà chỉ người khác nắm giữ. Cái tên trên bảng quảng cáo thuộc về anh ta. Hồ sơ về cái tên đó thì không.