Queiroz chia tay Ghana: Hai thất bại vòng loại và vòng lặp suy tàn của Black Stars

Tiếng còi chung cuộc ở Accra không chỉ đơn thuần là âm thanh kết thúc trận đấu. Bảng điện tử hiện lên tỉ số 2-4, còn đối thủ bên kia chiến tuyến là Gambia, đội bóng mà hai thập kỷ trước không ai dám tin có thể rời thủ đô Ghana với ba điểm trọn vẹn. Carlos Queiroz đứng lặng bên đường biên, không thể giải thích nổi vì sao một đội tuyển vừa cầm hòa Anh ở World Cup lại sụp đổ trước một đối thủ trung bình của châu Phi. Trận thua Gambia 2-4 là thất bại thứ hai liên tiếp ở vòng loại AFCON 2027, sau trận thua 0-2 trên đất Bờ Biển Ngà. Đừng vội tin con số trước khi nó kể lại câu chuyện từ đầu; nhưng thành tích một trận thắng, hai trận hòa, bốn trận thua sau bảy trận của Queiroz đã kể câu chuyện ấy rõ đến mức không thể nhầm lẫn. Liên đoàn bóng đá Ghana sau đó xác nhận chia tay ông theo thỏa thuận chung. Để hiểu vì sao Ghana rơi vào vòng lặp này, cần nhìn lại cách đội bóng được dẫn dắt từ hồi tháng 4. Queiroz, 73 tuổi, được bổ nhiệm theo hợp đồng ngắn hạn cho World Cup 2026. Ông giúp Ghana vượt qua vòng 32 đội, trong đó có trận hòa 0-0 với Anh. Kết quả đó khiến dư luận tin rằng một HLV phòng ngự giàu kinh nghiệm có thể giúp Black Stars ổn định. Sau giải đấu, Queiroz rời ghế, rồi được mời trở lại với hợp đồng không xác định thời hạn. Nghe có vẻ linh hoạt, nhưng trong quản trị bóng đá, một thỏa thuận không rõ ràng thường đồng nghĩa với việc không bên nào cam kết thật sự. Kết quả là chuỗi trận sau World Cup không có nổi một ý tưởng dài hạn: thắng Panama, hòa Wales, hòa Anh, sau đó là trận thua Bờ Biển Ngà và trận sụp đổ trước Gambia. Điểm sáng phòng ngự trước Anh không thể cứu được một chiến dịch vòng loại đang trượt dốc. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của Ghana dưới thời Queiroz, tôi ít khi nhìn vào bảng tỉ số trước. Tôi nhìn cách đội xử lý khi bị dồn ép và cách đội dùng bóng khi được chủ động. Trận hòa Anh 0-0 được nhiều người xem là thành công vì nó cho thấy khả năng bọc lót và kỷ luật chiến thuật. Nhưng trận thua Gambia 2-4 ngay trên sân nhà bộc lộ một vấn đề lớn hơn: mỗi khi đối thủ chấp nhận nhường sân, Ghana không biết dùng bóng để làm gì. Họ mất phương hướng ở khu vực giữa sân, để lộ khoảng trống sau lưng hai hậu vệ cánh, và nhận bàn thua từ những tình huống phản công hết sức đơn giản. Trong bảy trận, chỉ một trận thắng. Không có mô hình pressing rõ ràng, không có bài tấn công biến hóa. Tôi không có chỉ số xG hay PPDA cho trận đấu đó, nhưng tôi cũng không cần chúng để nhận ra hệ thống của Queiroz chỉ hoạt động khi được phép phòng ngự. Khi xác suất sụp đổ, thứ còn lại là bản chất của trận đấu. Bản chất ở đây là một đội bóng giàu truyền thống nhưng không còn đủ ý tưởng để áp đặt trước một đối thủ trung bình ở châu Phi. Trận thua Gambia không phải một tai nạn. Nó là tín hiệu của một bức tranh lớn hơn mà nhiều người không muốn nhìn thẳng: tầng trung bình của bóng đá châu Phi đang trỗi dậy nhanh hơn tốc độ đổi mới của các đội đầu tàu. Ghana vẫn có cầu thủ chất lượng, nhưng chất lượng ấy nằm rải rác ở các giải đấu châu Âu và không có đủ thời gian để nén thành một tập thể gắn kết. Queiroz là một HLV phòng ngự điển hình, được đưa đến để làm đúng một việc: ổn định và giành vé dự AFCON 2027. Sau hai thất bại mở màn, nhiệm vụ đó thất bại, và việc ông ra đi là hệ quả tất yếu. Thông cáo của Liên đoàn Ghana dùng cụm từ “lợi ích của Ghana trên hết”. Cụm từ ấy nghe đầy trách nhiệm, nhưng nó cũng là công thức tiêu chuẩn để khép lại một chương không ai muốn nhận là thất bại. Nhưng tôi không chắc việc thay tướng lúc này giải quyết được gì. Trong mắt tôi, đây là một thao tác chính trị hơn là một cuộc phẫu thuật chiến thuật. Việc HLV ra đi bằng “thỏa thuận chung” giúp đôi bên giữ thể diện, nhưng nó không trả lời câu hỏi nền tảng: Ghana sẽ lại ký hợp đồng ngắn hạn với một HLV “chữa cháy” nữa, hay sẽ dừng lại để dựng lại hệ thống? Thị trường HLV châu Phi lúc này có rất nhiều ứng viên. Vấn đề không phải là thiếu người; vấn đề là thiếu một kế hoạch rõ ràng. Nếu Liên đoàn Ghana chọn một HLV chỉ để thắng Somalia, họ sẽ tái lập đúng vòng lặp cũ: ngắn hạn, thiếu kiên nhẫn, rồi lại sa thải. Trận đấu chỉ dài 90 phút, nhưng câu chuyện của nó dài hơn một mùa giải. Tôi từng chứng kiến kịch bản này ở nhiều đội tuyển lớn của châu Phi: thay HLV được coi là giải pháp truyền thông, còn công việc dựng lại đội ngũ lại bị đẩy tiếp sang mùa sau. Điều tôi muốn các nhà quản lý Ghana nhìn lại lúc này không phải là chiến thuật của Queiroz, mà là cấu trúc hợp đồng và quy trình bổ nhiệm. Một hợp đồng ngắn hạn, một hợp đồng mở, rồi kết thúc bằng thỏa thuận chung. Mỗi bước đều có vẻ hợp lý vào thời điểm đó, nhưng ghép lại, chúng tạo ra một hình ảnh thiếu chủ động. Đội tuyển quốc gia không thể vận hành theo kiểu chờ sự cố rồi mới hành động. Bóng đá hiện đại không tha thứ cho sự lưỡng lự, nhất là khi lịch thi đấu vòng loại đã đi qua một phần ba chặng đường. Ghana có thể vẫn đủ tư cách về mặt kỹ thuật, nhưng nếu quy trình bổ nhiệm không thay đổi, rủi ro lớn nhất không nằm ở trận gặp Somalia; nó nằm ở việc lặp lại chính xác những sai lầm cũ với một cái tên mới. Tháng 11, Ghana sẽ gặp Somalia trong hai lượt trận. Đây chính là lằn ranh: thắng cả hai, câu chuyện có thể đổi chiều; chỉ một kết quả không như ý, mọi thứ sẽ bị đóng khung thành khủng hoảng thật sự. Tôi muốn hỏi Liên đoàn bóng đá Ghana một câu trước khi họ chốt chữ ký mới: Các ông đang tìm một người để thắng hai trận, hay một người để dựng lại Black Stars? Bóng đá châu Phi không sửa mình bằng một cú búng tay, nhưng nó cũng không chờ bất kỳ đội bóng nào. Dữ liệu không bao giờ mệt mỏi, chỉ có người đọc nó mệt mà thôi.